Historia Żydów na ziemiach polskich to opowieść o współistnieniu, rozkwicie kultury "Paradisus Judaeorum", ale także o tragedii. Zapraszamy do interaktywnej podróży przez wieki tradycji, sztuki i życia codziennego.
Opis epoki...
~750,000
szacunek pod koniec epoki
Kraków, Lublin
Przywileje
Zmiany demograficzne na przestrzeni wieków
Rozkład geograficzny
Pedagogika
Henryk Goldszmit. "Stary Doktor", prekursor praw dziecka. Poszedł na śmierć ze swoimi wychowankami.
Literatura (Nobel)
Pisarz tworzący w jidysz. W "Sztukmistrzu z Lublina" uwiecznił nieistniejący świat polskich Żydów.
Muzyka
Jeden z najwybitniejszych pianistów XX wieku, urodzony w Łodzi. Wirtuoz Chopina.
Biznes
Urodzona w Krakowie "Cesarzowa Piękna". Stworzyła globalne imperium kosmetyczne.
Film (Hollywood)
Szmul Gelbfisz z Warszawy. Współzałożyciel wytwórni MGM i Paramount Pictures.
Sztuka
Pisarz i malarz z Drohobycza. Autor "Sklepów cynamonowych", mistrz oniryzmu.
Poezja
Wielki poeta piszący po polsku. Autor "Kwiatów polskich" i "Lokomotywy".
Lingwistyka
Lekarz z Białegostoku, twórca esperanto - języka mającego łączyć narody.
Wkład polskich Żydów w rozwój cywilizacji wykracza daleko poza granice kraju. To stąd wywodzili się twórcy Hollywood, pionierzy fizyki kwantowej i mistrzowie literatury.
Bracia Warner (Wonsal z Krasnosielca) i Samuel Goldwyn stworzyli fundamenty światowego kina.
Unikalny styl muzyczny łączący melodie hebrajskie z folklorem słowiańskim. Instrumenty: skrzypce, klarnet, cymbały.
Pisarze tacy jak Bruno Schulz, Julian Tuwim czy Bolesław Leśmian tworzyli w języku polskim, wnosząc do niego unikalną wrażliwość i innowacje językowe. Z drugiej strony, Warszawa była światową stolicą literatury jidysz (Szolem Alejchem, I.L. Perec).
Historia obecności Żydów na ziemiach polskich sięga X wieku. Przełomem był Statut Kaliski (1264), gwarantujący bezpieczeństwo i autonomię. W XVI wieku Rzeczpospolita była domem dla 80% światowej diaspory.
Ewenementem był Sejm Czterech Ziem (Waad Arba Aracot) - parlament żydowski działający przez blisko dwa stulecia, stanowiący o sile samorządności w dawnej Rzeczpospolitej.
XIX wiek to czas budowy imperiów przemysłowych w Łodzi i Warszawie, ale też ścierania się tradycji z oświeceniem (Haskala). II wojna światowa przyniosła zagładę 90% społeczności.
Współcześnie obserwujemy "cud odrodzenia" - powrót kultury żydowskiej do sfery publicznej, widoczny w rozwoju festiwali, działalności JCC (Centrów Społeczności) oraz odnowieniu życia religijnego.
Charakteryzowała się dużą biedą ("nędza galicyjska"), ale też swobodą polityczną. To tu najsilniej rozwijał się chasydyzm (cadycy w Bełzie, Bobowej). Język niemiecki miał duży wpływ na lokalny jidysz. Kraków i Lwów były centrami kultury.
Dominacja dużych ośrodków przemysłowych (Łódź, Warszawa). Silne wpływy kultury rosyjskiej. Tutaj ścierały się radykalne ruchy socjalistyczne (Bund) z tradycyjną ortodoksją. Architektura synagog często nawiązywała do stylu mauretańskiego.
Obrzezanie chłopca w 8. dniu życia, znak przymierza z Bogiem.
Wejście w dorosłość religijną (13 lat chłopcy, 12 dziewczęta). Prawo do czytania Tory.
Ceremonia pod baldachimem symbolizującym nowy dom. Tłuczenie szkła na pamiątkę zburzenia Świątyni.
Siedmiodniowy okres żałoby po śmierci bliskiego. Rodzina siedzi na niskich stołkach, nie pracuje.
Królowa Świąt. Od piątkowego zmierzchu do sobotniego wieczora. Czas bez pracy, dla rodziny.
"Straszne Dni". Nowy Rok i Dzień Pojednania. Czas rachunku sumienia i postu.
Święto Wolności, pamiątka wyjścia z Egiptu. Spożywanie macy zamiast chleba.
Radosne święto losów, karnawał żydowski. Czytanie Księgi Estery.
Polska zasłynęła unikalnym stylem bożnic drewnianych (XVII-XVIII w.). Charakteryzowały się one łamanymi, wielopoziomowymi dachami (nawiązanie do dworków) i bogatymi polichromiami wnętrz ("sklepienie niebieskie").
Przykłady (zniszczone):
Gwoździec, Wołpa, Zabłudów
W XIX wieku w dużych miastach budowano monumentalne świątynie w stylach historyzujących (mauretański, neoromański), symbolizujące asymilację i pozycję społeczności.
Przykłady (zachowane/odbudowane):
Stara w Krakowie, Pod Białym Bocianem we Wrocławiu, Tykocin
Siła, pokolenie Judy, imię Arie/Lejb.
Błogosławieństwo kapłańskie (Kohanim).
Uczony w Piśmie, rabin, znawca Tory.
Symbol na grobach kobiet (strażniczek ogniska).
Życie tragicznie przerwane.
Imię Cwi/Hirsz, szybkość w spełnianiu micw.
Lewici (pomocnicy w świątyni).
Dusza, imię Feiga/Cipora.
Małe miasteczko w Europie Wschodniej z dużą, często dominującą populacją żydowską.
Cmentarz żydowski ("Dom Życia"). Miejsce nienaruszalne.
Wspólnota rolnicza w Izraelu. Wielu założycieli pochodziło z Polski (np. Dawid Ben Gurion).
Żydowskie Oświecenie (XVIII/XIX w.) promujące naukę świecką i asymilację.
Część Talmudu, komentarz i uzupełnienie do Miszny.
Zbiór reguł dietetycznych, np. zakaz spożywania wieprzowiny i łączenia mięsa z mlekiem.
Hebrajski to język biblijny i liturgiczny (obecnie język urzędowy Izraela). Jidysz to język codzienny diaspory aszkenazyjskiej, powstały na bazie średniowiecznego niemieckiego z elementami hebrajskiego i słowiańskiego.
To trasy turystyczne promujące zabytki drewniane. Choć większość drewnianych synagog zniszczono, szlak przypomina o kunszcie ciesielskim dawnej Rzeczypospolitej.
Ostatnie spisy powszechne wskazują na kilkanaście tysięcy deklaracji narodowościowych. Szacunki społeczności rozszerzonej (osoby z korzeniami) są jednak wyższe i sięgają kilkudziesięciu tysięcy.
Dane statystyczne oparte na szacunkach historycznych (pogłówne), spisach powszechnych z okresu międzywojennego oraz współczesnych danych GUS. Treści weryfikowane pod kątem ustaleń współczesnej historiografii.